عمليات خوب كشاورزي ايران (ايران گپ)- زعفران


1 هدف و دامنة كاربرد

هدف از تدوين اين استاندارد، تعيين آيين كار براي توليد زعفران مطابق با عمليات خوب كشاورزي در ايران، ميباشد. اين استاندارد، استانداردهاي پذيرفته شده براي توليد زعفران سالم را در بر ميگيرد. اين استاندارد، براي توليد زعفران در مزارع و باغها، كاربرد دارد و كليه موضوعهاي مربوط به عمليات خوب كشاورزي در ايران را  پوشش ميدهد.

يادآورياين استاندارد، براي كشاورزي زيستي و الزامات مربوط به آن، كاربرد ندارد.

2 مراجع الزامي

مدارك الزامي زير حاوي مقرراتي است كه در متن اين استاندارد ملي ايران به آنها ارجــاع داده شـده است. بدين ترتيب آن مقررات جزيي از اين استاندارد ملي ايران محسوب ميشود. در صورتي كه به مدركي با ذكر
تاريخ انتشار ارجاع داده شده باشد، اصلاحيه ها و تجديدنظرهاي بعدي آن مـورد نظر اين استاندارد ملـي ايران نيست.

در مورد مداركي كه بدون ذكر تاريخ انتشار به آنها ارجاع داده شده است همواره آخرين تجديدنظر و اصلاحيه هاي بعدي آنها مورد نظر است.

استفاده از مراجع زير براي اين استاندارد الزامي است:

1-2 استاندارد ملي ايران شماره ،1053آب آشاميدني  ويژگيهاي فيزيكي و شيميايي.

2-2 استاندارد ملي ايران شماره ،1011آب آشاميدني- ويژگيهاي ميكروبيولوژي.

3-2 استاندارد ملي ايران شماره ،259زعفران – ويژگيها- اصلاحيه شماره .1

4-2 استاندارد ملي ايران شماره ،6762زعفران- سيستم تجريه و تحليل خطر و نقاط كنترل بحراني پس از برداشت تا بسته بندي.

5-2 استاندارد ملي ايران شماره ،5097زعفران- آئين كار تجهيزات و تأسيسات كارگاههاي بسته بندي.
6-2 استاندارد ملي ايران شماره ،7345زعفران – بستهبندي – كيسههاي قابل انعطاف چندلايه با پايه فويل آلومينيوم – ويژگيها و روشهاي آزمون.


3 اصطلاحات و تعاريف


در اين استاندارد، اصطلاحات و تعاريف زير به كار ميرود:

1-3 عمليات خوب كشاورزى  GAP

مجموع روشهاي كشاورزي است، كه از طريق حفظ پايداري زيست محيطي، اقتصادي و اجتماعي، منجر به توليد محصولات كشاورزي غذايي و غير غذايي ايمن و مطلوب ميشود.

2-3 عوامل خطر

به هر عامل يا ماده زيست شناختي يا شيميايي و يا فيزيكي كه توان به خطر انداختن سلامتي انسان را دارد، گفته ميشود.

3-3 تجزيه و تحليل خطر و نقاط كنترل بحراني

سيستمي است، كه براي شناسائي، ارزشيابي و كنترل خطراتي كه از نظر ايمني مواد غذايي اهميت دارند، مورد استفاده قرار ميگيرد.

4-3 تجزيه و تحليل عوامل خطر


فرآيند جمع آوري و ارزشيابي اطلاعات مربوط به خطرها و شرايطي است، كه منجر به پيدايش آنها ميشود، به منظور تصميمگيري در مورد اين كه كدام يك از آنها از نظر ايمني مواد غذايي مهم هستند و بايد در سيستم تجزيه و تحليل خطر و نقاط كنترل بحراني منظور شوند.

5-3 تجزيه و تحليل احتمال وقوع خطر

به برآورد احتمال، فراواني و شدت وقوع خطر يا عدم پيروي در مورد كيفيت و ايمني مواد غذايي، گفته ميشود.

6-3 پايش

انجام سلسلهاي از مشاهدات يا اندازهگيريهاي مربوط به فراسنجيهاي كنترلي طبق برنامهاي معين است، به منظور حصول اطمينان از اين كه يك نقطه بحراني 2تحت كنترل ميباشد.

7-3 مرحله

هر نقطه، روش كار، عمل يا بخشي در زنجيره غذايي، از جمله مواد اوليه، از توليد اوليه تا مصرف نهايي، است.
8-3 تصديق

استفاده از روشها، دستورالعملها و آزمونها، علاوه بر آنهايي است كه در پايش به كار ميروند، به منظور تعيين چگونگي تطابق آنها با برنامه تجزيه و تحليل خطر و نقاط كنترل بحراني و اين كه آيا اين برنامه نياز به
تغيير و اصلاح دارد يا خير.

9-3 كود

هر نوع ماده معدني، آلي و زيست شناختي است، كه محتوي عناصر غذايي بوده و سبب افزايش حاصلخيزي خاك و همچنين افزايش عملكرد كمي و كيفي محصول ميشود.
10-3 كود حيواني

كود حاصل از فضولات دامي جمعآوري شده از اصطبلها و محوطه طويلهها با و/يا بدون بستر دامي است، كه براي غنيكردن خاك مورد استفاده قرار ميگيرد.

11-3 كود آلي

كودهاي آلي به معني مواد با منشاء حيواني و گياهي به كار رفته براي بهبود تغذيه گياه و بهبود خصوصيات فيزيكي، شيميايي و فعاليتهاي زيست شناختي خاكها است، به طور جداگانه يا توأم، كه ممكن است شامل
كود حيواني، پوسال/كمپوست و بقاياي تجزيه شده باشد.

12-3 پوسال/كمپوست

بقاياي آلي يا تركيبي از بقاياي آلي توده شده و رطوبت داده شده ميباشد كه مورد تجزيه زيستي و حرارتي قرار گرفته است. اين تجزيه تا زماني ادامه دارد كه مواد آلي اوليه آن كاملاً تجزيه شوند و تغيير ماهيت دهند. گاه به توده پوسال/كمپوست، كودهاي معدني اضافه ميشود. پوسال/كمپوست را كه فرآورده نهايي اين فرآيند است، ميتوان به سادگي در خاك مزرعه يا گلدان استفاده كرد.

13-3 مرز بيشينه مانده آفت كش

بيشترين اندازه قابل چشم پوشي مانده آفتكش در محصولات كشاورزي، فرآوردههاي كشاورزي و خوراك دام است. اين مرز از سوي مرجع قانوني و ذيصلاح كشور ،2بر پايه آگاهيهاي به دست آمده از عمليات خوب كشاورزي تعيين ميشود.

يادآوريمنظور از مرز بيشينه مانده آفتكشها در فرآوردههاي كشاورزي و دامي، فقط مانده خود آفتكشها بوده و متابوليتهاي آن را شامل نميشود.

14-3 بيشينه رواداري فلزات سنگين

بيشترين مقداري از فلزات سنگين موجود در خوراك انسان و دام است، كه مصرف آن در كوتاه مدت يا دراز مدت، سبب ايجاد عارضه سوء براي سلامت انسان نشود

15-3 آفت كش

به هر مادهاي گفته ميشود، كه براي پيشگيري و از بين بردن آفتها به كار ميرود.
يادآوريآفتكشها در مراحل توليد و نگهداري ميوه در انبار، ترابري و پخش ميوهها، نيز به كار ميرود.
16-3 مانده آفتكش

هر ماده زهرآگيني در ميوهها است، كه پس از به كار بردن آفتكشها در آنها باقيمانده باشد. اين اصطلاح، هر گونه مشتقات يك آفتكش، مانند: هر گونه متابوليت، مواد خاص حاصل از تجزيه آفتكشها، محصولات ناشي از واكنش آفتكشها و ناخالصيهايي كه زهرآگين باشند را در بر ميگيرد.

17-3 اندازه قابل قبول دريافتي روزانه ADI

مقدار دريافتي روزانه يك ماده شيميايي در تمامي دوره زندگي است، بدون اين كه ظاهراً خطر محسوسي براي سلامت مصرف كننده داشته باشد. اين شاخص، بر پايه همه واقعيتهاي علمي و دانشهاي شناخته شده روز، تعيين ميشود.

يادآوريواحد اندازهگيري ميزان دريافت قابل قبول روزانه، برحسب ميليگرم در كيلوگرم وزن بدن ميباشد.
18-3 آفت كشهاي ممنوع و معلق

آفتكشهايي هستند، كه به دلايل بهداشتي و زيست محيطي از سوي مراجع قانوني و ذيصلاح كشوراز فهرست آفتكشهاي مجاز كشور حذف و يا در حال تعليق قرار گرفته اند.

19-3 مديريت تلفيقي آفات

در نظرگرفتن تمام روشهاي قابل دسترسي كنترل آفات و سپس تلفيق آنها اسـت، بـه گونـهاي كـه، از توسـعه جمعيت آفات ممانعت نمايد و حفاظت محصولات گياهي را در سطحي كه به طـور اقتصـادي موجـه باشـد را در برگرفته و اين امر خطرات مرتبط با سلامتي انسان و محيط زيست را كاهش داده و به حداقل ميرساند. مـديريت تلفيقي آفات تأكيد بر رشد يك محصول سالم با كمترين اختلال ممكن براي زيست بومهاي كشـاورزي داشـته و ساز و كارهاي كنترل طبيعي و يا غيرشيميايي آفات را اعمال مي نمايد.

يادآوريراهكار تركيبي مبني بر كاربرد گزينشي نهادههاي شـيميايي، روشهـاي زيسـتي )انگـل/ شـكارگر(، مقاومـت ژنتيكـي و عمليات مديريتي مناسب است. به طور معمول آفتكشهاي شيميايي به عنوان آخرين گزينه كنترل آفات در نظر گرفته ميشوند.
20-3 ارزيابي احتمال وقوع خطر زيست محيطي

فرآيند جمع آوري دادهها و ايجاد فرضيات براي تخمين اثرات زيان آور كوتاه مدت و بلند مدت يك يا چند ماده، محصولات شيميايي يا تكنولوژيهايي بر روي محيط طبيعي و سلامتي انسان ميباشد.
21-3 وسيله تماس غذايي

هر ماده يا جسمي كه در تماس مستقيم با مواد غذايي قرار ميگيرد.

4 كليات

1-4 گياه زعفران

زعفران با نام علمي Saffron Crocus Sativies Lnriaeusاز خانواده زنبقيها ، Iridaceaeگياهي است به ارتفاع 10سانتيمتر تا 30سانتيمتر، چند ساله و بدون ساقه، داراي پياز غدهاي و كروي شكل به قطر 3
سانتيمتر تا 5سانتيمتر كه در هر بند داراي 1 تا 4 عدد گلهاي معطر ميباشد. گلها داراي 3كاسبرگ و 3 گلبرگ بنفش رنگ شبيه به هم و 3پرچم ميباشند. برگهاي حقيقي زعفران 5تا 11عدد بوده كه هم زمان با
گلدهي و يا كمي پس از آن ظاهر ميشوند كه سبز رنگ و با پهناي حدود 3ميليمتر ميباشند. قسمت خوراكي و تجاري زعفران كلاله قرمز رنگ شاخه ميباشد كه محصول زعفران را تشكيل ميدهد.
5 عمليات خوب كشاورزي براي توليد زعفران

1-5 پيشگيري/به حداقل رساندن خطرات در مزرعه – مديريت مزرعه

1-1-5 مزرعه زعفران نبايد در منطقهاي كه زهآب يا پسآب حاصل از نگهداري حيوانات و يا هر منبع آلودگي ديگر را دريافت ميكنند، واقع شوند.

2-1-5 كشاورزان مزارع زعفران كاربرد قبلي مزرعه را تا حد امكان بايد مشخص كنند و همچنين منابع بالقوه آلاينده در اراضي را شناسايي نمايند.

2-5 استفاده از اراضي

1-2-5 جلوگيري از ورود حيوانات

1-1-2-5 از ورود حيوانات اهلي و دامها به مزارع زعفران در زمان فصل رشد و برداشت، بايد جلوگيري شود.

2-1-2-5 اگر چه دفع كامل حيوانات وحشي امكانپذير نيست، وليكن اين كار بايد به حداقل رسانيده شود.بروز احتمال آن را با به كارگيري شيوه هاي تعيين شده به وسيله مشورت با متخصصين حيات وحش كاهش
دهيد.

2-2-5 كنترل آفات

1-2-2-5 برقراري و نگهداري يك برنامه كنترل آفات، براي مثال: انتقال مواد سنگي كه ميتواند محل زندگي يا محيط مناسب گسترش و تكثير آنها باشد.

3-2-5 بازبيني و پايش محيطي

1-3-2-5 بازبيني روزمره مزرعه و گلخانهها براي انطباق با الزامات اين دستورالعمل و نگهداري مدارك مربوط به يافتهها و ارزيابيها، بايد انجام شود.

3-5 آب آبياري درمزرعه

1-3-5 منبع آب

1-1-3-5 از عدم آلودگي آب به وسيله منابع انساني وحيواني مطمئن شويد و همچنين از انطباق با الزامات استاندارد مربوط به اشرشيا كُلاي 1مطمئن شويد(به استاندارد ملي ايران شماره 1011مراجعه كنيد(.
2-1-3-5 منابع آلودگي بالقوه آب آبياري را مشخص كنيد.
3-1-3-5 در صورت استفاده از چاه آب، از طراحي مناسب و ساختمان و نگهداري چاه براي جلوگيري از آلودگي مطمئن شويد.

4-1-3-5 منبع آب آبياري براي زعفران را تعيين و ثبت كنيد.
5-1-3-5 از تامين آب با روشهاي منطبق با استانداردهاي كيفي ملي ايران شمارههاي 1053و 1011 مطمئن شويد.

2-3-5 كاربرد آب

1-2-3-5 ويژگيهاي ميكروبي آب مورد استفاده براي محلول پاشي كود و سم براي زعفران، بايد با استاندارد ملي ايران شماره 1011مطابقت داشته باشد.

3-3-5 پايش

1-3-3-5 بايد آبهاي كشاورزي مورد استفاده براي توليد زعفران را براي به حداقل رساندن پتانسيل آلودگي ميكروبي، مورد آزمون قرار گيرند.

2-3-3-5 آب زيرزميني بايد حداقل براي مدت هر سال يك بار آزمون شود.
3-3-3-5 آب سطحي بايد حداقل براي مدت هر سه ماه يكبار آزمون شود.
4-5 كاركنان و كارگران درمزارع

1-4-5 امكانات بهداشت كاركنان و كارگران

1-1-4-5 امكانات بهداشتي بايد براي همه كاركنان و كارگران مزرعه در تمام مراحل توليد عمليات كشت، داشت، برداشت و همچنين ساير فعاليتهاي صحرايي فراهم باشد.

2-4-5 سلامت

1-2-4-5 كاركنان و كارگران بايد با تدابير و مراقبتهاي بهداشتي و درماني لازم استخدام شوند. با انجام اين كار در صورت وجود بيماري يا علايم بيماريهايي مانند اسهال )كه ميتوانند سلامت ايمني و غذايي را تحت
تاثير قرار دهند(، كاركنان و كارگران به فعاليتهايي كه با تماس مستقيم با زعفران در ارتباط نيستند، انتقال مي يابند.

3-4-5 بهداشت

1-3-4-5 آموزش كاركنان و كارگران در ارتباط با ايمني، بهداشت و عمليات بهداشتي توصيه ميشود.
2-3-4-5 مدارك و پايش عمليات بهداشتي و درماني كاركنان و كارگران بايد ثبت شوند.
5-5 عمليات توليد زعفران

1-5-5 انتخاب بذر يا پياز زعفران

براي تهيه خزانه يا كشت در زمين اصلي لازم است كه از بذر گواهي شده يا پيازهاي كاملاً سالم و از ارقام مقاوم كه شرايط مطلوب از نظر كيفي، شكل ظاهري، حداقل نياز به كودهاي شيميايي، مقاومت نسبت به بيماريها و آفات گياهي و مانند آنها را دارا باشند، استفاده كرد.

1-1-5-5 كيفيت بذر يا پياز زعفران و ميزان مصرف

كيفيت بذر يا پياز بايد پيش از مصرف كاملاً شناخته شده باشد و وضعيت دقيق آنها شامل نام رقم، خلوص بذرها، شماره محموله بذري ثبت شود. ميزان مصرف بذر بايد متناسب با نوع ارقام و شرايط كاشت و بر اساس توصيه هاي كارشناسي باشد.

پيش از آماده كردن پياز زعفران براي كاشت لازم است با مشاهده دقيق از عدم وجود كنه در اطراف پياز اطمينان حاصل نمود و پيازهاي آلوده به كنه بايد پس از تميز كردن و دانه دانه كردن با استفاده از آفتكشهاي
توصيه شده ضد عفوني شوند.

هم چنين لازم است از كاربرد پيازهاي مشكوك به انواع آلودگيهاي قارچي و پوسيدگي و با وزن كمتر از 8گرم جداً خودداري شود.


2-1-5-5 مقاومت نسبت به آفات و بيماريهاي گياهي

ارقام انتخابي بايد نسبت به بيماريها و آفات گياهي منطقه مقاوم بوده و يا داراي دامنه تحمل مناسبي باشند )منظور اين است كه از نظر سطح زيان اقتصادي مناسب باشند(.

يادآوري -1 نشاءها يا بذرها بايد عاري از هرگونه علائم قابل ديدن آفات يا بيماريها باشد.

يادآوري -2 استفاده از هر گونه آفتكش يا ماده شيميايي در زمان كشت بذر بايد ثبت شود.

2-5-5 تاريخچه يا سابقه مديريتي منطقه

1-2-5-5 تاريخچه

سيستم ثبت رويدادها و فعاليتهاي انجام شده براي هر مزرعه زعفران يا گلخانه بايد تهيه گرديده و به روز شود، به طوري كه سوابق آن عمليات در هر زمان قابل دسترس باشد.

براي مزارعي كه به تازگي كشت ميشوند بايد ارزيابي احتمال وقوع خطر زيست محيطي انجام شود و استفاده قبلي از زمين و ساير موارد بايد بررسي شود.

2-2-5-5 تناوب زراعي

براي نگهداري شرايط مناسب خاك و كاهش اتكاء به مواد شيميايي و حفظ سلامت محصول بايد گياه زعفران در تناوب زراعي با ساير محصولات قرار گيرد. تناوب زراعي مناسب با توجه به شرايط محصولات هر منطقه متفاوت ميباشد.

3-2-5-5 مديريت خاك و عمليات خاكورزي

1-3-2-5-5 تهيه نقشه خاك

نقشههاي خاك بايد براي هر مزرعه تهيه و سپس براي هدايت برنامههاي كشت و توليد زعفران مورد استفاده قرار گيرند.

2-3-2-5-5 خاكورزي/شخم

عمليات شخم مكانيزه، بايد به گونهاي انجام شود كه موجب حفظ ساختمان خاك، تهويه مناسب و مبارزه با علفهاي هرز گردد. انجام عمليات خاكورزي در رطوبتهاي بالا موجب تخريب ساختمان خاك و افزايش
فشردگي خاك ميشود.

كاركرد ادوات در رطوبت مناسب، تلفيق عمليات مكانيزه و كاهش تردد ادوات كشاورزي، برگرداندن بقاياي محصول قبلي به خاك، از جمله عمليات شخم حفاظتي در جهت حفظ و نگهداري ساختمان خاك ميباشند.
3-3-2-5-5 فرسايش خاك

استفاده از عمليات كشاورزي همچنين بايد براي به حداقل رساندن فرسايش خاك باشد.
انجام عمليات خاكورزي در جهت عمود بر شيب زمين و بر جاي گذاردن بقاياي گياهي از جمله عمليات مناسب در جهت جلوگيري از فرسايش خاك ميباشند.

3-5-5 كاشت زعفران

1-3-5-5 زمين مناسب كاشت زعفران

با توجه به اين كه پياز زعفران داراي غده 1ميباشد و هر ساله نيز زايش دارد زمين مورد نظر بايد ترجيحاً داراي خاك لومي، لومي رسي و شني باشد تا امكان تكثير آنها به راحتي وجود داشته باشد. بنابراين در زمينهايي با قابليت نگهداري پايين آب، به دليل رشد طولي پياز جهت دسترسي به رطوبت مورد نياز، غدهها شروع به رشد طولي نموده و پياز از حالت گرد و شلغمي به صورت كشيده و هويج مانند تغيير شكل خواهد داد كه در اين صورت از گلدهي بسيار كمي برخوردار خواهند بود.

2-3-5-5 زمان كاشت پياز زعفران

بهترين زمان كاشت و انتقال پياز زعفران نيمه اول تير ماه ميباشد. بايد پياز زعفران حداكثر طي مدت دو هفته از زمين قديمي برداشته و در زمين جديد كاشته شود.

3-3-5-5 نحوه كاشت پياز زعفران

ابتدا بايد زمين مورد نظر را تسطيح نموده به طوري كه كاملاً يكنواخت باشد زيرا در صورت ناهمواري زمين، بخشي ازآن كه بلند است از آب كمتري برخوردار و بخشي كه گود ميباشد آب اضافي در آن جمع خواهد شد. كم آبي و پر آبي باعث عدم يكنواختي توليد در سطح مزرعه ميگردد.ابتدا در عرض زمين شياري به عمق حدود 20سانتيمتر و عرض 25سانتيمتر ايجاد نموده، سپس در دو طرف شيار به فاصله 7سانتيمتر در طول شيار پيازها كاشته شود، دقت شود كه ته پياز روي زمين قرار گيرد. جهت جلوگيري از چرخش، پياز كمي در خاك فرو برده شود. پس از آن كه تمام عرض زمين به اين شكل كاشته شد
مجدداً شياري به موازات شيار قبلي با همان ابعاد ذكر شده و به فاصله 25سانتيمتر از شيار قبلي ايجاد گردد و خاك برداشت شده از اين شيار در شيار قبلي ريخته شود و تمامي زمين مورد نظر به همين شكل كاشته شود.
4-5-5 كوددهي

1-4-5-5 عناصر مورد نياز

برنامه هاي مراقبتي گياه و خاك بايد براي اطمينان از به حداقل رسيدن از دست رفتن عناصر انجام شود. كاربرد كودها بايد بر پايه نياز گياه به عناصر غذايي، بر اساس تجزيههاي آزمايشگاهي و سطوح عناصر غذايي در خاك،
گياه يا محلولهاي غذايي باشد.

2-4-5-5 نوع كود و كميت آن

استفاده از كودهاي آلي و معدني بايد نيازهاي زعفران را درجهت حفظ حاصلخيزي خاك برآورده سازد. توصيه هاي لازم در زمينه انواع كود مورد مصرف بايد از سوي مراجع قانوني و ذيصلاح كشور 2انجام شود و در صورت عدم دسترسي به اين مراجع قانوني بايد آموزشهاي لازم در اين زمينه توسط مديران مزارع مربوط، به كشاورزان داده شود.

يادآوري -1 مصرف كودهاي شيميايي با توجه به نوع آنها ميتواند پيش از كشت، پس از كشت، در دوره داشت به صورت محلولپاشي انجام شود اما در هر صورت بايد نسبت به محاسبه ميزان مناسب كود، مرحله رشد گياه و نحوه پخش آن توجه نمود.
يادآوري -2 همه عمليات كوددهي شامل كاربردهاي خاك يا گياهي كودها بايد درگزارش دورهاي ثبت شوند. در اين گزارش بايد نام محل، تاريخ كوددهي، نوع وكميت كوددهي، روش كوددهي و نام كاربر ذكر شود.

3-4-5-5 فواصل كوددهي و زمان آن

بايد از كاربرد هر گونه عنصر به ويژه ازت بيش از مقادير تعيين شده از سوي مراجع قانوني و ذيصلاح و بين المللي پرهيز شود. ميزان كود به كار رفته و زمان كاربرد آن بايد به دقت مورد توجه قرار گيرد. به طوري كه حداكثر راندمان و حداقل تلفات كود صورت گيرد.

براي كوددهي زمين، در آب اول )آب شيار( استفاده از كودهاي ريزمغذي به مقدار 10كيلوگرم در هكتار توصيه ميشود كه ميتوان اين كود را در يك مخزن با آب مخلوط و در ابتداي ورودي آب قرار داد و به وسيله يك شير آب خروجي مخزن را طوري تنظيم نمود كه به طور مناسب در سطح مزرعه توزيع شود. در آذرماه استفاده از كود ازته و در اواخر دي و بهمن و اسفند حداقل سه مرتبه محلول پاشي كودهاي ريزمغذي توصيه ميشود.
4-4-5-5 كودپاشي مكانيزه

كودپاشي مكانيزه بايد با استفاده از كودپاشهاي استاندارد صورت گيرد و واسنجي آنها به طور ساليانه )براي اطمينان از پاشش ميزان مورد نياز كود( انجام شود.

5-4-5-5 شرايط نگهداري كود

تمامي مدارك مربوط به ذخيرهسازي كود بايد به روز گرديده و ثبت شوند. كودها نبايد درمحل يا اتاقي مشابه، با آفتكشها يك جا نگهداري شوند. در صورت پرهيز ناپذير بودن اين مطلب، بايد به طور فيزيكي اقدام به جدا نمودن و نشانه گذاري آنها نمود.

يادآوري -1 كودها بايد در محل خشك و تميز نگهداري شوند به طوري كه خطرآلودگي منابع آب وجود نداشته باشد.

يادآوري-2 كودها نبايد با زعفران تازه در يك محل نگهداري شوند.

6-4-5-5 كودآلي

استفاده از كودآلي يا كمپوست ميتواند به حاصلخيزي و پايداري خاك كمك كند علاوه براين موجب بهبود كيفيت محصول زعفران شود. افزايش مواد آلي خاك موجب بهبود وضعيت جذب عناصر غذايي و ذخيره آب و كاهش خطر فرسايش خاك ميگردد.

كودهاي آلي بايد به روش صحيح و بدون آلودگي محيط زيست نگهداري شوند.
فقط كودهاي بهخوبي كمپوست شده براي استفاده درمزارع زعفران مجاز هستند.
اگر كودهاي آلي استفاده شوند، تاريخهاي كمپوست كردن، روشهاي مورد استفاده و تاريخهاي كاربرد آنها بايد ثبت شوند.

يادآورياستفاده از فضولات انساني و همچنين فاضلاب در مزارع زعفران ممنوع است.
براي پرهيز از آلودگي ناشي از فلزات سنگين با تجمع نيترات، بايد آناليز لازم از نظر ميزان فلزات سنگين و ساير آلايندههاي بالقوه در كود پيش از استفاده از آن انجام گيرد.
5-5-5 آبياري

1-5-5-5 نياز آبي

نياز آبي گياه زعفران در مناطق مختلف كشور متفاوت ميباشد. پيشبيني نياز آبي گياه با استفاده از ميزان بارندگي، نياز خالص گياه، تبخير و تعرق انجام ميشود. مصرف غيرصحيح آب ميتواند منجر به اثرات زيانباري
در كيفيت و كميت محصول زعفران شود. براي پرهيز از اين اثرات نامطلوب ناشي از مصرف آب زياد يا كمبود آب روشهاي سيستماتيك پيش بيني نياز آبي بايد مورد استفاده قرا گيرد.
زعفران گياهي است كه نياز آبي كمي داشته و با توجه به اين كه پياز زعفران در عمق حدود 20سانتيمتري كاشته ميشود بايد به گونهاي آبياري شود كه حداكثر رطوبت آن تا عمق 40سانتيمتري در زمين نفوذ كند زيرا آبي كه در عمق بيشتر نفوذ ميكند قابل جذب ريشه زعفران نبوده و هدر ميرود. به جاي آب زياد ميتوان تعداد دفعات آبياري را افزايش داد كه بازده بهتري خواهد داشت و با توجه به اين كه زعفران عمدتاً در مناطق خشك كشت ميشود )داراي دوره طولاني گرما و تابش آفتاب( مديريت آبياري بسيار ضروري است. آبياري )هرچند كه به مقداركم( در نيمه دوم مرداد ماه به جهت جلوگيري از هدررفتن رطوبت پياز زعفران بسيار موثر است. در صورتي كه در تابستان آب داده شود لازم است آب اول )آب شيار زعفران( از حدود 15مهرماه تا 5آبان ماه )با توجه به تغييرات جوي هر منطقه( انجام شود و چنان چه در تابستان آبياري نشود آب اول در نيمه آبان ماه انجام ميشود و آب دوم پس از برداشت گل زعفران صورت ميگيرد )اواخر آبان يا اوايل آذر( آب سوم در اواخر دي ماه و آب چهارم در نيمه اسفند و آب پنجم )زردآب( پيش از زرد شدن علف زعفران انجام ميشود.

ضمناً در صورت وجود بارانهاي مناسب ميتوان از تعداد دفعات آبياري كاست.
2-5-5-5 روشهاي آبياري

با توجه به شرايط منطقه و ميزان آب قابل دسترس براي گياه روشهاي مختلف آبياري شامل آبياري ثقلي و تحت فشار انجام ميگيرد. بديهي است كه درصورت فراهم بودن شرايط و امكانات استفاده از سيستمهاي آبياري تحت فشار به ويژه قطرهاي- تراوشي به دليل راندمان بالاي آبياري و اثرات مفيد آن بر عملكرد كمي و كيفي گياه در اولويت ميباشد.

6-5-5 حفاظت محصول )كاربرد آفتكشها(

1-6-5-5 حفاظت در مقابل آفات، بيماريها و علفهاي هرز بايد با حداقل ميزان مصرف مواد شيميايي همراه باشد. توصيه ميشود كه روشهاي مديريت تلفيقي آفات مورد توجه قرار گيرد.
2-6-5-5 انتخاب مواد شيميايي

براي انتخاب مواد شيميايي و آفتكشها بايد موارد زير رعايت شوند:
مواد انتخابي بايد ويژه آفات، بيماريها و علفهاي هرز خاصي كه مورد نظر بوده و داراي كمترين اثر روي جمعيت موجودات مفيد، كشاورزان و مصرف كنندههاي زعفران باشند.
يك برنامه غيرمقاومسازي بايد براي پرهيز از ايجاد مقاومت به يك نوع ماده شيميايي اتخاذ شود.
3-6-5-5 مقدار و نوع مواد شيميايي

دستورالعمل نحوه مصرف آفتكشهاي گياهي از سوي مراجع قانوني و ذيصلاح كشور 1تعيين و اعلام ميشود.
4-6-5-5 ثبت دادهها

كاربران آفتكشهاي شيميايي بايد آگاهيهاي به شرح زير را ثبت و گزارش كنند:
نام آفتكش.

محل مصرف آفتكش.

تاريخ كاربرد آفتكش.

نام تجارتي آفتكش.

نام و نام خانوادگي كاربر.

مدارك مربوط به ثبت كاربرد آفتكشها بايد شامل موضوعهايي به شرح زير باشند:

دلايل استفاده از آفتكش.

مجوز فني استفاده از آفتكش صادر شده از سوي مدير فني مزرعه زعفران.

مقدار آفتكش مورد استفاده.

روش سمپاشي مورد استفاده.

5-6-5-5 دستورالعملهاي ايمني/آموزشي

كارگران و كليه افرادي كه با آفتكشها كار ميكنند بايد از آموزشهاي لازم برخوردار باشند. هر نوع عمليات بايد به وسيله دستورالعملهاي روشن و با نمادهاي مشخص مربوط به محل كاربرد آفتكشها، ميزان پاشش
آفتكشها و روش كاربرد آنها، نمايش داده شوند.

6-6-5-5 تجهيزات/لباس محافظ

كارگران بايد به پوشش محافظ مناسب مطابق با مقررات، ضوابط و دستورالعملهاي استاندارد سلامتي و ايمني مجهز باشند.

وسايل و تجهيزات ايمني بايد جدا از آفتكشها نگهداري شوند.

7-6-5-5 وسايل پاشش آفتكشها

وسايل پاشش بايد براي اطمينان از ميزان پاشش محلول مورد نياز، بهطور ساليانه كاليبره شوند.
اگر محلول اضافي آفتكش وجود داشته باشد و يا مخزن شستشو پر شده باشد، بايد اين محلول آفتكش اضافه در قسمتي از مزرعه زعفران، كه قبلاً سمپاشي نشده است، با مقدار مصرف توصيه شده، مصرف شود و يا اين كه در مزارعي كه تحت آيش قرار گرفتهاند، جايي كه به طور قانوني طبق نظر مراجع قانوني و ذيصلاح كشور 1هيچ منعي وجود نداشته باشد، مصرف شود.

يادآوريكليه مراحل مربوط به مصرف آفتكشها بايد ثبت و گزارش شود.

8-6-5-5 تجزيه باقي مانده آفتكشها

تجزيه ميزان باقي مانده سموم در زعفران بايد به دقت انجام گيرد و نتايج آن نيز بايد قابل رديابي باشد.
كشاورزان و/يا عرضه كنندگان زعفران بايد نسبت به گواهي نتيجه آزمون بقاياي آفتكشها اقدام نمايند.
9-6-5-5 گنجايه هاي خالي آفتكشها

گنجايه هاي خالي آفتكشها نبايد مجدداً مورد استفاده قرار گرفته و يا در محيط دور ريخته شوند. اين گنجايه ها بايد مطابق با الزامات استاندارد و بدون آلودگي محيط از بين برده شوند.

7-5 برداشت زعفران

مراحل برداشت زعفران به جهت تاثير بر كيفيت، عطر و طعم زعفران از مهمترين مراحل توليد به شمار ميرود به همين دليل بايد در حين برداشت زعفران نهايت دقت صورت گيرد تا آسيبي به آن وارد نشود.

1-7-5 رعايت اصول بهداشتي برداشت

1-1-7-5 بهداشت كاركنان و كارگران

دستورالعملهاي بهداشتي بايد بر طبق رعايت كامل الزامات بهداشت فردي، زيست شناختي، فيزيكي و شيميايي باشد.

كشاورزان بايد مطمئن شوند كه پيمانكاران و كاركنان و كارگران برداشت از اصول تجزيه و تحليل احتمال وقوع خطر آگاهي داشته باشند.

كارگران بايد به سرويس بهداشتي تميز به تعداد لازم و كافي و امكانات مربوط دسترسي داشته باشند.
كارگران بايد دستورالعملهاي پايهاي در مورد بهداشت را پيش از برداشت زعفران تازه دريافت كرده باشند.
2-1-7-5 گنجايه هاي مورد استفاده براي زعفران

گنجايه هايي با قابليت استفاده مجدد بايد براي اطمينان از ورود هر گونه جسم خارجي كه ميتواند منجر به بروز اثرات جانبي در كيفيت زعفران يا سلامتي مصرفكننده شود، به خوبي تميز شوند.

هر گونه گنجايه مورد استفاده براي نگهداري زعفران كه از محل بستهبندي زعفران مجدداً برگردانده ميشوند بايد پيش از استفاده از نظر تميز بودن بازبيني شوند.

گنجايه هاي نگهداري بايد حداقل هفتهاي يكبار تميز و ضدعفوني شوند و شن و سنگريزهها و ساير بقايا را از آنها جدا و دور ريخته شوند.

نبايد از گنجايه هايي كه براي استفاده نهايي زعفران به كار ميرود( مانند: گنجايه موجدار و ناصاف)، براي برداشت يا بسته بندي زعفران استفاده نمود. تنها گنجايه هايي ميتوانند مورد استفاده قرار گيرند كه به سادگي
تميز و ضدعفوني شوند.

2-7-5 مرحله گل دادن

به طور معمول گلهاي زعفران 2تا 3هفته پس از آبياري اول(بسته به درجه حرارت هوا) ظاهر ميشوند. در هواي نسبتاً سرد زودتر و در هواي نسبتاً گرم گلها دير شكوفا ميشوند. هم چنين هر چه آبياري اول ديرتر
صورت گيرد و با توجه به سردي هوا رويش گلها به تاخير مي افتد.

دوره گلدهي حدود 15روز تا 20روز (اواخر مهر تا اواخر آبان) و دوره برداشت 10روز تا 15روز است.
به جهت كم بودن ميزان گلها در روزهاي اول و آخر دوره گلدهي به طور معمول برداشت ارزش اقتصادي نداشته و به اين دليل دوره برداشت كوتاهتر از دوره گلدهي است. به طور معمول حداكثر ميزان برداشت در
هفته دوم گلدهي ميباشد.

هر پياز با توجه به اندازه آن و هم چنين مرغوبيت خاك آن منطقه ممكن است از 1تا 3گل از هر جوانه توليد كند. عمر متوسط هر گل در صورت چيده نشدن 3روز است.

3-7-5 نحوه و زمان برداشت گل

برداشت گلهاي زعفران با استفاده از دست انجام ميگيرد و بهترين زمان برداشت صبح زود پيش از باز شدن غنچهها ميباشد به همين دليل بايد چيدن گلها پيش از طلوع آفتاب شروع شود.
برداشت به موقع گلها باعث افزايش كيفي زعفران ميشود چرا كه جمع آوري غنچههاي بازنشده موجب ميشود كه كلاله گلها در حين برداشت آسيب كمتري ديده و به غنچهها در حمل و نقل آسيب كمتري وارد شود.
در باز كردن غنچهها نيز بايد مدت زمان لازم رعايت گردد تا غنچهها به جهت توليد حرارت لهيده و چسبنده نشوند و از كيفيت زعفران كاسته نشود.

با توجه به اينكه اين مرحله يكي از نقاط بحراني توليد زعفران است رعايت مراحل صحيح برداشت گل زعفران به شرح زير ضروري است:

حتماً سعي شود صبح زود و پيش از اينكه آفتاب تمام سطح مزرعه را بپوشاند اقدام به جمع آوري زعفران شود؛

گلها را در سبد يا گنجايه هاي تميزي (داراي سوراخ جهت تهويه هوا) جمع آوري و در اولين فرصتي به محل جداسازي منتقل شوند؛

محلي كه براي نگهداري گلها تا زمان جداسازي در نظر گرفته ميشود بايد كاملاً پوشيده، سرد، دور از گرد و غبار و شدت تابش نور آفتاب باشد؛

اگر مقدار زيادي گل در روزهاي پر گلي جمع آوري شده باشد بايد در نگهداري آنها دقت كافي صورت پذيرد و از انباشت آنها روي هم و هم چنين تماس آنها با زمين بايد جلوگيري شود؛
مدت نگهداري گل نبايد از 10ساعت تجاوز نموده و ترتيبي اتخاذ شود كه بلافاصله پس از برداشت گل اقدام به جداسازي شود. محيط جداسازي بايد نزديك محل نگهداري و كاملاً بهداشتي و تميز باشد؛
كارگران پيش از اقدام به جمع آوري گل دستهاي خود را كاملاً شسته و در حين برداشت نيز موارد بهداشتي را رعايت كنند؛

نبايد از وسايلي مانند گوني و كيسههاي پلاستيكي جهت جمع آوري و نگهداري گلها استفاده كرد (از سبدهاي مخصوص با امكان تهويه هوا و عدم فشرده شدن گلها استفاده شود)؛
به منظور كنترل آلودگيهاي ميكروبي كه امروزه ميتواند به عنوان يكي از مشكلات اصلي محصول زعفران مطرح باشد علاوه بر رعايت دقيق موارد ذكر شده بايد دقت شود كه كودهاي طبيعي حداقل 1ماه تا 2ماه پيش از اولين آبياري و شروع برداشت گل به زمين داده شود تا گلهاي زعفران كه ارتفاع كمي از سطح خاك دارند با آنها تماس نداشته باشند.

4-7-5 جداسازي زعفران

روش باز كردن غنچه گلها به اين صورت است كه در همان روز غنچه را شكافته و ميله سفيد مادگي يا خامه را به همراه سه كلاله قرمز رنگ بيرون ميكشند.

براي جلوگيري از ضايعات بايد پيش از باز شدن گلها اقدام به چيدن آنها نمود در غير اين صورت در هنگام باز نمودن گل ممكن است برخي از كلالهها بشكنند و يا گلبرگها و پرچمها با كلاله مخلوط شوند و از كيفيت زعفران بكاهند.

يادآوري -1 بايد توجه داشت به علت حالت شكنندگي غنچهها در ساعات اوليه چيدن، بايد به آنها استراحت داد تا از حالت شكنندگي خارج شده و سپس اقدام به بيرون كشيدن خامه و كلاله نمود.
يادآوري -2 بديهي است ارائه آموزشهاي لازم، ثبت سوابق آموزشي و ارزيابيهاي دورهاي به منظور تعيين ميزان اثر بخشي آموزشها بسيار ضروري ميباشد.

موارد زير در مرحله جداسازي زعفران بايد رعايت شوند:

پيش از شروع به كار جداسازي بايد كارگران ناخنهاي خود را كوتاه نموده و دستها را با آب و صابون شسته و خشك نمايند؛

افرادي كه حساس به گرده گل باشند بايد حتماً جلوي دهان و بيني را با دستمال تميز يا ماسكهاي مخصوص بپوشانند؛

در حين كار، دستها نبايد با نقاط مختلف بدن تماس داشته باشند، در اين صورت شستشوي مجدد دستها با آب و صابون ضروري است. به كار بردن دستكشهاي يك بار مصرف در هنگام انجام كار ضروري است؛
پس از اين كه حدود 150گرم تا 200گرم زعفران تر در گنجايه هاي تميز جمع آوري شد بايد بلافاصله به خشك كردن زعفران با روش مناسب اقدام نمود.

5-7-5 خشك كردن، نگهداري و تحويل زعفران به كارگاههاي بسته بندي

از آنجايي كه يكي از اهداف خشك كردن زعفران ايجاد شرايط نامساعد رشد و تكثير ميكروارگانيسمها ميباشد و مرحله ديگري براي كاهش و حذف آلودگيهاي احتمالي وجود ندارد ضمن رعايت نكات مندرج در استاندارد ملي ايران به شماره :5230سال 1380فاكتورهايي مانند زمان خشكاندن و رطوبت نهايي به عنوان حدود بحراني در نظر گرفته شده و هم چنين نتايج پايش بر اساس يك دستور العمل از پيش طراحي شده مستند و عمليات اصلاحي لازم پيشبيني شوند. مراحل نگهداري و تحويل زعفران به كارگاههاي بستهبندي نيز بايد مطابق با استاندارد ملي ايران به شماره : 5230سال 1380و با در نظر گرفتن نكات بهداشتي انجام پذيرد.

6-7-5 حمل زعفران به كارگاه بسته بندي

حمل زعفران بايد توسط وسايل نقليه با شرايط مناسب بهداشتي انجام شود. زعفران در هنگام حمل بايد از پوششهاي مناسبي برخوردار باشد و در محل پاكيزهاي نگهداري شود.
يادآورياستفاده از مواد بازيافتي براي حمل و انتقال زعفران مجاز نمي باشد.

7-7-5دريافت، نمونه برداري و آزمون زعفران در كارگاه بسته بندي

در كارگاه بستهبندي بايد از محموله دريافتي، با استفاده از روشهاي آماري (به گونهاي كه نمونه شاخص كل محصول باشد) نمونه برداري شود. نمونه بايد از نظر وجود آفات و بقاياي آنها، مواد ناپذيرفتني و ديگر مواد خارجي كه امكان جداسازي كامل آنها نميباشد، آلودگيهاي ميكروبي مطابق با استاندارد ملي ايران به شماره :5689سال 1380و تقلبهاي مختلف مطابق با استاندارد ملي ايران به شماره :259-2سال ) 1383روش
آزمون زعفران با تاكيد بر تشخيص رنگ افزودني( مورد آزمون و بررسي قرار گيرد. بديهي است چنان چه خطرات ياد شده به ميزاني بيش از حد قابل قبول وجود داشته باشند بايد كالاي معيوب مرجوع گردد. آنچه حائز اهميت است وجود دستورالعمل مدون جهت انجام كار و ثبت سوابق آزمونها و بررسي هاي به عمل آمده ميباشد.

8-5 بسته بندي زعفران

بسته بندي زعفران در مزرعه بايد به گونه اي انجام شود كه از آلودگي زعفران به وسيله جوندگان، آفات، پرندگان و ساير عوامل شيميايي و فيزيكي جلوگيري شود.

1-8-5 وسايل بسته بندي زعفران

هر وسيلهاي كه در كار بستهبندي با زعفران تازه تماس داشته باشد، يك وسيله تماس غذايي محسوب ميشود و اين گونه وسايل بايد تميز بوده و ضدعفوني شوند.

بايد روشهاي پاكسازي و ضدعفوني وسايل بستهبندي زعفران به طور روزانه انجام و مدارك مربوط به آن ثبت شوند.

همه وسايل و سطوح آنها را به گونهاي نگهداري كنيد كه آلودگي و خسارت به ميوههاي زعفران به حداقل برسد.

2-8-5 انبار كردن زعفران

زعفران تا زمان حمل به خط فرآوري و بستهبندي بايد در انبارهاي مناسب مطابق با استاندارد ملي ايران شماره : 5230سال 1380نگهداري شود. كنترل رطوبت و درجه حرارت و شرايط بهداشتي در جلوگيري از رشد و نمو آفات انباري مؤثر بسيار موثر است. بديهي است سوابق كنترلهاي انجام شده بايد ثبت شده و موجود باشد.

3-8-5 -حمل زعفران به خط جداسازي و بازرسي

اين مرحله بايد با در نظر گرفتن شرايط بهداشتي و جلوگيري از آلودگي زعفران انجام شود.
4-8-5 جداسازي و بازرسي

بازرسي و جداسازي در يك يا چند مرحله به منظور حذف مواد خارجي، آفات و بقاياي آنها توسط وسايل مناسب (الك و پنس) انجام گيرد. از آنجايي كه اين مرحله به طور خاص براي كاهش خطرات احتمالي فوق الذكر به حد قابل قبول طراحي شده است بايد روشهاي مناسبي براي پايش و كنترل عملكرد صحيح اين عمليات ايجاد شود. همچنين بايد اقدامات اصلاحي مناسب در زماني كه پايش وجود خطر را نشان ميدهد طراحي شود.

رعايت نكات بهداشتي و استفاده از امكانات و وسايل مناسب در اين مرحله بسيار حائز اهميت است.
5-8-5 گنجايه ها و ملزومات بسته بندي

گنجايه هاي مورد استفاده در بسته بندي زعفران بايد مطابق با استاندارد ملي ايران به شماره ،259-انتخاب شده و جنس اين مواد، ويژگيهاي لازم از نظر تماس با مواد غذايي را داشته باشند .

6-8-5 توزين و بسته بندي زعفران

عمليات توزين و بستهبندي زعفران را ميتوان طي مراحل مجزا و يا توام انجام داد. گنجايه هاي بسته بندي پيش از انتقال زعفران به داخل آنها بايد از نظر عدم وجود مواد خارجي مورد بازرسي قرار گيرند. توصيه ميشود كنترل شكستگي و لب پريدگي مخصوصاً در مورد گنجايه هاي شيشه اي به دقت انجام شود.

پس از قرار گرفتن زعفران در گنجايه هاي بسته بندي اين گنجايه ها بايد به نحو مناسب در بندي شوند. در بندي يا دوخت مناسب بايد مانع مناسبي براي ممانعت از تأثير عوامل خارجي باشد. هم چنين بايد توجه داشت كه در هنگام در بندي امكان شكستگي و پريدگي گنجايه ها ايجاد نشود.

بسته بندي زعفران در مزرعه مجاز نيست مگر الزامات مطابق با عمليات كشاورزي خوب زعفران برآورده شود و يكي از روشهاي پاكسازي ليست شده در عمليات مديريتي زعفران انجام شده باشد.

7-8-5 نمونهبرداري و آزمون فرآورده نهايي

محصول نهايي زعفران بايد مطابق با استاندارد ملي ايران به شماره :3659سال 1374نمونه برداري زعفران، نمونه برداري شده و از نظر مواد خارجي مطابق با استاندارد ملي ايران به شماره :259-2سال 1380مورد آزمون قرار گيرد.

9-5 نگهداري مدارك

مستندات و مدارك ثبت شده مربوط با عمليات خوب كشاورزي زعفران شامل آنهايي است كه مربوط به بازبيني محيطي، كاربرد آب، مدارك آموزش تكنيكي و تحصيلات، كنترل آفت و عمليات توليد محصول ميباشد و براي اجراي اين استاندارد بايد به گونه درست نگهداري شده و در خلال مدت زمان 48ساعت قابل ارايه و همواره در دسترس باشند.

همه مدارك مورد نياز بايد براي مدت سه سال نگهداري شوند.

منبع: استاندارد ملی شماره 16536 مرداد 1392