ساعت کاری 14:00-08:00

خراسان جنوبی، قائن …

056-32567001

عناب

عنابZiziphus vulgaris L.

Ziziphus jujuba mill
مقدمه:
استان خراسان جنوبی یکی ازمحرومترین استان های کشوربه لحاظ شاخص های توسعه می باشدکه باید نگاه ویژه دولتمردان به نیازهای این استان، شناسایی توانمندیها و مزیت های نسبی این استان برای جهت گیری سرمایه گذاریها در دستورکارتمامی سازمانها اعم از دولتی وخصوصی، پژوهشگران، دانشگاهها و موسسات تحقیقاتی قرارگیرد.
بخش کشاورزی این استان باعنایت به تمام محدودیت های اقلیمی و حوادث غیر مترقبه دارای پتانسیل های بسیار ارزشمندی است که در مواردی در سطح کشور و حتی دنیا منحصر بفرد می باشد. ازطرفی کیفیت محصولات تولیدی خصوصا در باغبانی می تواند آینده ای روشن را برای بخش کشاورزی استان ترسیم نماید.
محصولات منحصر بفردی مانند زرشک و عناب که بالغ بر۹۸%سطح و تولید کشور در این استان محقق می گردد و یا زعفران که مقام دوم سطح و تولید کشور را دارا بوده و یا انار که از نقطه نظر کیفی می تواند جایگاه ویژه ای در عرصه های داخلی و خارجی داشته باشد.
در ارتباط با تولید زعفران۳۶۵۴۰، انار ۹۲۰۰ ، عناب ۸۹۰۰ و زرشک بالغ بر ۵۰۰۰۰ خانوار بهره بردار مشارکت داشته که با احتساب اشتغال های جانبی در زمینه های خرید و فروش، صنایع فراوری و بسته بندی، حمل و نقل و…. اقتصاد بخش قابل توجهی ازجمعیت استان به آنها وابسته گردیده است که این موضوع نقش وجایگاه ویژه این محصولات را بیش ازپیش مشخص می نماید.
محصولات مذکور،ریشه در تاریخ و گذشته این مرز و بوم داشته و طی سالهای خشکسالی بارسنگین زیانهای حاصل از کاهش درآمد سرانه مردم را که با نابودی برخی از محصولات زراعی و باغی و برخی صنایع دستی از قبیل فرش گریبانگیر اقتصاد منطقه شده را بدوش کشیده و مرهمی بر زخمهای عمیق مردم دراین سالها بوده است.
در طی سالهای اخیر، خشکسالی های پی درپی ۱۲ ساله آسیب های فراوانی به اکوسیستم منطقه و بدنبال آن وضعیت معیشتی و اقتصادی مردم این دیار وارد آورده است.
خشکسالی های اخیر ما را به سمت توسعه کشت گونه های مقاوم و سازگار با توجیه اقتصادی رهنمون می نماید.
نام علمی: Ziziphus Vulgaris L.
Ziziphus jujuba mill ,
خانواده: Rhamnaceae

نامهای عناب
زبان انگلیسی : Jujube-tree
زبان چینی: Dazao (به معنی خرمای بزرگ)
نام متداول فارسی : عُناب، تبرخون، شیلان، سیب کوهی، سنجد گرگان و…
عناب درختی است خزاندار،دارای پوست تنه ناهموار،چوب بسیارمحکم وشاخه های خاردار
برگهای آن متناوب ودندانه دار
گلهای کوچک وبه رنگ سبزمایل به زرد،دوجنسی ودارای ۵کاسبرگ،۵گلبرگ و۲برچه،معطروبوسیله حشرات گرده افشانی می شوند.تک درختان عناب نیزمحصول تولیدمی کنندواین نشانه خودباروری آن است.
میوه آن قرمزرنگ وبه شکل گردوبیضوی
دارای دونوع شاخه دایمی وخزاندارکه درزمستان مانندبرگهاازدرخت جداشده ومی ریزند.
زاویه برگهادرعناب،حامل تعدادزیادی جوانه است که هرساله شاخه های خزان کننده وگاهی شاخه های دائمی رابوجودمی آورند.
درهرشاخه خزان کننده ۵ الی ۱۲خوشه گل جانبی ودرهرخوشه ۷الی ۱۴گل بوجودمی آید.
گل دهی ومیوه دهی عناب درچندمرحله متوالی
میوه عناب شفت ،درازیا گرد،به رنگ سبز که بارشدمیوه کم کم زردشده ودرزمان رسیدن به رنگ قرمزتیره(عنابی)درمی آیدوهسته آن سخت واستخوانی است.
درخت عناب دیرترازسایردرختان سبزشده وزودترازهمه به خواب زمستانی می رودوبه عبارتی خیزش وخزان طبیعت رانمی بیند.
سطح زیر کشت ۲۸۰۹ هکتار
تولید ۴۰۶۸ تن
مقام اول کشوری در خراسان جنوبی قاینات و بیرجند
بطوریکه ۹۸% سطح و تولید آن در کشور در این استان محقق می گردد. تعداد بهره برداران عناب در حدود ۸۹۰۰خانوار برآورد می گردد.

شرایط محیطی مناسب:
سطح زیر کشت و تولید این محصول را بر خود اختصاص داده است.عناب گیاهی مقاوم به خشکی، شوری، نوسانات دما، آفات و بیماریها بوده و در طی دوران خشکسالی کمترین خسارت را در مقابله با سایر محصولات متحمل شده و بهمین دلیل به عنوان یکی از محورهای توسعه باغات در الگوی کشت استان مد نظر می باشد.

خواص دارویی عناب:

عناب به عنوان گیاهی دارویی و با ارزش غذایی بالا به صورت تازه و خشک مصرف می شود. سرشار از ویتامین C بوده و در حالت خشک ۶۵ تا ۷۲ درصد قند دارد. از میوه، بذر،برگ، پوست و ریشه آن برای معالجه بسیاری از بیماریها استفاده می گردد.
ملین، نرم کننده سینه، مدر، آرام کننده اعصاب، تصفیه کننده خون، ضد سرفه، خواب آور، تسکین دهنده آسم و تنگی نفس، معالجه و التیام زخمهای کهنه، رفع خستگی شدید، افزایش رشد موی سر، بر طرف کننده گرفتگی صدا، تقویت دستگاه هاضمه، تقویت حافظه، برطرف کردن کم اشتهایی، دردرمان سرطان، رفع گلو درد و خونریزی لثه ها، رفع درد مفاصل، تب بر می باشد.

از کاربرد های دیگر می توان استفاده از چوب درخت عناب به دلیل محکمی و زیبایی در منبت کاری، خراطی، و ساخت وسایل تزیینی و همچنین بدلیل داشتن برگهای شفاف و براق و میوه های زیبا میتوان از این درخت در فضاهای سبز نیز استفاده نمود.
به عناب خرمای چینی هم گفته می شود.
عناب آرام بخش بوده خستگی را برطرف و خون را تصفیه می کند، خاصیت ضد سرطانی و ضد بیماریهای تنفسی داشته باعث تقویت عضلات شده و از بروز مشکلات قلبی جلوگیری می کند .
وجود سابقه ۴۰۰۰ ساله عناب در منطقه سابقه کشت عناب به گذشته های دوربرمی گردد.
این درخت بومی آسیای میانه وقفقاز بوده که ازحدود ۴ هزارسال پیش درچین، هندوستان وایران کاشت شده است که بعدها به منطقه مدیترانه وسپس به کشورهای شمال افریقا منتقل گردیده است.هم اکنون دربعضی ازکشورهای اروپایی وامریکایی به صورت یک گیاه زینتی موردبهره برداری قرارمی گیرد.
تولیدمیوه عناب درچین وهندوستان ۲٫۵ میلیون تن اعلام گردیده که این میزان ازسطحی حدودیک میلیون هکتاربدست می آید.
درایران کاشت عناب دراستانهای خراسان جنوبی،اصفهان،گلستان،مازندران،فارس،یزد،همدان وقزوین وجودداشته که خراسان جنوبی بادارا بودن ۹۸درصدسطح وتولیدمقام اول رادرکشوربه خوداختصاص داده است.
درمناطقی ازبیرجنددرختان مسن وقدیمی عناب باعمرتخمینی بیش از۸۰۰ سال مشاهده گردیده است.
اهمیت اقتصادی:
عناب جزو درختان مقاومی است که قابلیت رشددرزمینهای کم آب وباکیفیت پایین رادارابوده ودرطی دوران خشکسالی وپدیده سرمازدگی ازمعدودگیاهانی می باشدکه خسارت بسیاراندکی رامتحمل گردیده است
تولید محصول عناب یکی از راههای امرار معاش کشاورزان منطقه بوده و روند رو به رشد قیمت عناب آینده ای امید بخش را برای تولیدکنندگان آن نوید می دهد
اهمیت زیستی:
گونه های عناب موجود یکی از ذخایر توارثی گیاهی استان می باشد که بدلیل سازگاری فوق العاده با شرایط سخت محیطی بویژه درمناطق کوهستانی یکی از اجزای پوشش سبز طبیعی بوده و نقش در تعدیل آب و هوای منطقه و جلوگیری از فرسایش خاک و ایجاد روان آب سطحی ایفا می نماید.

چرخه زندگی درخت عناب:

چرخه زندگی درخت عناب می تواند با تقسیم به پنج مرحله مشخص شود :
۱- نوجوانی :   ۳ تا ۸ سال
۲- مرحله رشد و تولید میوه : ۵تا ۵۰ سال
۳- زایشی کامل : بیش از ۵۰ سال
۴- میوه  دهی و نوسازی زایشی :۳۰ سال
۵- مرحله پیری :۲۰ سال
تحت شرایط خاک مناسب و آب و هوا ، درخت می تواند  از هر چرخه به چرخه دیگری وارد شود .درخت عناب می تواند همچنان به میوه دهی تا ۱۰۰۰ سال و حتی بیشتر  ادامه دهد .
سازگاری درخت عناب:

انتخاب محل باغ:نیاز سرمایی یعنی درخت در مدت معینی در محدوده ی دمایی ۰ تا ۷/۲ درجه ی سانتی گراد قرار گیرد و برای عناب که ۲۰۰ تا۴۰۰ ساعت است را تامین کند واگر این نیاز سرمایی تامین نگردد تاخیر در گلدهی و کاهش درصد تشکیل گل و میوه را به دنبال خواهد داشت.
اقلیم منطقه: عناب به نور کامل نیاز دارد و اقلیم های خشک سبب افزایش کیفیت میوه می شود.
دمای حداقل زمستانه و سرمای دیررس بهاره: درخت عناب بسته به سن و رقم حداکثر تا ۳۸- درجه را میتواند تحمل کند. معمولا دیرتر از سایر درختان برگ و میوه می دهد و تاکنون سرمازدگی در مورد آن گزارش نشده، پس مناسب استان ما می باشد.

دمای مناسب:
دمای مناسب در طول فصل رشد: طول فصل رشد آن بر حسب رقم ۱۶۰ تا۱۸۵ روز است.در این مدت ما مشکل سرما نداریم اما گاها گرما سبب ریزش گلها میگردد اما بدلیل دوره گلدهی طولانی آن چندان قابل لمس نیست.
میزان بارندگی:این درخت هر چند مقاومت خوبی به کم آبی دارد اما در اکثر نقاط استان برای تولید محصول خوب نیازمند آبیاری است.
شرایط آب و خاک: آبهای خیلی شور کاهش محصول و کیفیت را بدنبال دارد و عناب در انواع خاکها ( سطحی، عمیق، فقیر، غنی، شنی، رسی، قلیایی،اسیدی ) پرورش می یابد اما برای تولید خوب نیازمند شرایط زیر است: زهکشی خوب تا ۲متر، پی اچ ۵/۵ تا ۸/۵، بافت خاک شنی یا لومی، مواد آلی فراوان
بادهای موسمی:مانع پرواز زنبورها و گرده افشانی می شوند و باعث ریزش گل و میوه می شوند.
روشهای تکثیر:

۱٫ پاجوش
۲٫ بذر
۳٫ قلمه
۴٫ خوابانیدن
۵٫پیوند
۶٫کشت بافت
خاصیت مایکوریزایی:

مایکوریزایی، همزیستی ریسه های قارچ وریشه گیاهان عالی می باشدکه بخش قارچی ،جذب عناصرازجمله فسفر،روی،پتاسیم،مس،منگنزوآهن رابهبودمی بخشدوتحمل گیاه رادربرابرتنشهای محیطی (خشکی،حرارت زیاد،غلظت زیادنمک،عناصرسمی خاک ازقبیل:عناصرسنگین،رادیواکتیووپاتوژنهای ریشه ای)افزایش می دهد.ودرمقابل برای به دست آوردن کربن موردنیازخودبه گیاه میزبان وابسته است.
چالش های پیش رو:

تفاوت اساسی در خصوص شکل و نحوه مصرف در دنیا و ایران
بالا بودن ضایعات در مورد زرشک
پراکندگی و کوچک بودن باغات
فقدان بسته بندی مناسب و سرمایه گذاری ناکافی در صنعت بسته بندی
ضعف تجارت الکترونیک
نوسانات شدید قیمت و صادرات
عدم وجود سیستم های اطلاعاتی بازاریابی
عدم راه اندازی کارخانجات فرآوری و یا کند بودن روند راه اندازی

مزایا و موارد استفاده:

هماهنگی کامل با شرایط اقلیمی استان
توانایی حفاظت خاک و جلوگیری از فرسایش
امکان تهیه فرآورده های متنوع (مربا، آب میوه، مارمالاد، نوشابه، اسانس، ژل ) منحصر به فرد بودن استان در تولید زرشک وعناب
توانایی ایجاد اشتغال مولد
تنوع گونه های زیستی زرشک و عناب
مصارف دارویی و پزشکی متعدد

ارگانیگ بودن محصول:

ازسوی دیگر بدلیل خصوصیات منحصربفرد جزو گیاهانی است که کمترین مبارزه شیمیایی با آفات ،بیماریهاوعلف های هرزصورت گرفته که این امردرحفظ محیط زیست وسلامت جامعه بسیارتاثیرگذار بوده ومی تواندبه عنوان یک محصول ارگانیک دربازارهای داخلی وخارجی ارائه گردد.